Oorzaken

Herkomst kaart: SCHÄFKE, Werner: Worringen 1288 : historische Entscheidung im europäischen Nordwesten Woeringen 1288: keerpunt in de geschiedenis van de Nederlanden en de Landen van de Nederrijn. Keulen, 1988.

Er zijn een vijftal ambities en conflicten die aan de oorsprong van de slag van Woeringen liggen. Om dat wat beter te begrijpen, werp je best eerst een blik op bovenstaande kaart. Je ziet het noordwestelijke deel van het Heilige Roomse Rijk (waaruit veel later Duitsland ontstaan is). Dat rijk is verdeeld in heel veel kleine en grote vorstendommen, elk geregeerd door een hertog, graaf, (aarts)bisschop, abt, ... Aan het hoofd van het rijk staat de koning. Die wordt verkozen en heeft niet altijd zoveel gezag. Ook dat had een invloed op de gebeurtenissen.

De ambitie van hertog Jan I van Brabant

De hertog van Brabant is sowieso al een erg machtig man. Brabant was in 1288 veel groter dan het huidige Vlaams- en Waals-Brabant. Ook Antwerpen en delen van het huidige Nederland hoorden bij dat machtige hertogdom. De hertog zou echter graag zijn invloed uitbreiden naar het oosten, naar het land van de Maas en de Rijn. En dat verontrust de aartsbisschop Van Keulen, die ook een oogje op dat gebied heeft.

De ambitie van graaf Reinoud I van Gelre

Gelre is een vorstendom op de grens van het huidige Nederland en Duitsland. Graaf Reinoud is een ambitieus man, die graag tot de rijksgroten van het Heilige Roomse Rijk wil horen.



De ambitie van de stad Keulen

Keulen, gelegen aan de Rijn, is één van de machtigste, zo niet dé machtigste, steden van het Heilige Roomse Rijk. Vooral de handel is cruciaal voor de stad. Vanuit Keulen loopt er een belangrijke handelsweg over Brugge naar Boulogne. De stad is rijk geworden door de handel. De baas van de stad is de aartsbisschop en daar wringt het schoentje. De inwoners van de stad botsen regelmatig met de aartsbisschop, omdat zij meer vrijheid en minder bemoeienis van de aartsbisschop willen. Dat is een conflict dat al decennia duurt. De aartsbisschoppen hebben al meermaals hun eigen stad moeten belegeren, omdat de poorters (= de middeleeuwse naam voor de inwoners van een stad) de poort gesloten houden voor hun heer.

image-151173-wapenschild_Walram_von_Jülich.w640.jpg
Graafschap Jülich/Gulik

De ambities van de lokale heren

Zo'n honderd jaar voor de slag bij Woeringen verandert er iets in het noordwestelijke deel van het Heilige Roomse Rijk dat veel kwaad bloed zet onder de lokale heren. De toenmalige Duitse koning wil zijn gezag verstevigen in dit deel van het rijk en maakt van de aartsbisschop van Keulen de baas van dit gebied. Voordien was de aartsbisschop min of meer een gelijke van de andere heren, maar nu komt hij dus boven hen te staan. Voortaan vallen de lokale heren dus niet meer rechtstreeks onder de koning die ver weg zit (waardoor ze hun zin konden doen), maar onder de aartsbisschop die vlak bij zit en zijn gezag wil laten gelden.  Die lokale heren zijn razend en pikken dit niet. Sommigen negeren de aartsbisschop, anderen vechten er zelfs tegen. Dat conflict sleept al decennia aan. Namen om te onthouden: de graven van Mark, Julich/Gulik en Berg. Want welke drie staan in Woeringen aan de kant van Brabant, tegenover de aartsbisschop? Jawel, die drie.
image-151167-wapenschild_Eberhard_von_der_Mark.w640.jpg
Graafschap Mark

Graafschap Berg

Graaf Adolf van Berg heeft nog een extra reden om kwaad te zijn op de aartsbisschop van Keulen. De aartsbisschop wordt gekozen door de vertegenwoordigers van het bisdom Keulen. Toen de vorige aartsbisschop stierf, werd de broer van de graaf van Berg door het bisdom tot nieuwe aartsbisschop verkozen. Niet onlogisch, want in het verleden zijn er al 4 leden van de familie Berg tot aartsbisschop van Keulen verkozen. Maar deze keer steken koning en paus daar een stokje voor. Zonder enige inspraak wordt Siegfried van Westerburg aangeduid als aartsbisschop en dus niet de broer van de graaf. De graaf van Berg is razend, voelt zich gepasseerd, vernederd. En niet vergeten: met de positie van de aartsbisschop is veel geld gemoeid en dat kunnen de graven van Berg altijd gebruiken. Bovendien, aangezien de aartsbisschop de opperheer is in het Rijnland, had de graaf van Berg zijn positie kunnen verstevigen. Je zal dus wel begrijpen dat het niet echt boterde tussen graaf Adolf van Berg en Siegfried van Westerburg, aartsbisschop van Keulen.

Aartsbisschop van Keulen

De ambitie van de aartsbisschop van Keulen

Ten tijde van Woeringen is Siegfried van Westerburg de aartsbisschop van Keulen. Hij is zowat de tweede machtigste man van het Heilige Roomse Rijk en wil het koninklijk en het pauselijk gezag in zijn gebied verstevigen én heeft natuurlijk ook zijn persoonlijke ambities. Als aartsbisschop wordt hij geconfronteerd met bovenstaande problemen, die al decennia aanslepen: de inwoners van zijn stad die meer vrijheid willen en de lokale heren die zijn gezag niet aanvaarden. Siegfried is echter ambitieus en krijgshaftig. Laat je dus niet misleiden door de titel van aartsbisschop. Je vindt de man bij wijze van spreken vaker op het slagveld dan in de kerk.

We hebben deze 5 ambities voor de duidelijkheid afzonderlijk voorgesteld, maar in werkelijkheid liepen ze door elkaar. De verschillende conflicten leiden tot wisselende bondgenootschappen waarbij bijvoorbeeld op een bepaald moment de de stad Keulen met de graaf van Jülich samenspant tegen de aartsbisschop, om het een tijdje later samen met de aartsbisschop op te nemen tegen de graaf van Jülich. Je zou de ambities en conflicten dus als ingrediënten van een soep kunnen beschouwen, die je mixt.  Zet uw kookpot op het vuur. Eerst gaat het sudderen, dan koken en uiteindelijk is er niet veel meer nodig om dat potje te doen overkoken. En dat gebeurt in 1283 ... (lees verder)